Kim był Herhor?

Herhor, jeden z bohaterów (aczkolwiek negatywny) książki Bolesława Prusa „Faraon” był postacią historyczną. Ten staroegipski generał, być może wywodzący się z rodziny zegiptyzowanych Libijczyków, żył w II połowie XI w. przed Chr., do najwyższych godności dochodząc w czasach panowania króla Ramzesa XI.

W czasie wojny domowej ze zbuntowanym nubijskim korpusem armii w 19 roku panowania tego władcy (ok. 1080 r. przed Chr.), prowadząc wojska faraońskie, po bitwie w rejonie Hardai w środkowym Egipcie odzyskał cały południowy Egipt. Zbuntowana armia nubijska wycofała się na południe poza Pierwszą Kataraktę, jednak w czasie odwrotu podczas kilkudniowego postoju w Tebach dokonała bezprzykładnej dewastacji i grabieży grobowców królewskich na nekropoli w Dolinie Królów, połączonej z bezczeszczeniem królewskich mumii. Ten nie mający precedensu akt barbarzyństwa oraz fakt, że także świątynie tebańskie uległy w czasie wojny poważnym zniszczeniom, a ich skarbce były ograbione, stał się przyczyną wprowadzenia przez Herhora w Tebach tzw. Ery Odrodzenia (ok. 1080–1070 przed Chr.).

Z religijnego punktu widzenia ten akt tzw. ponownych narodzin (whm mswt) oznaczał rytualne ponowienie stworzenia świata, dzięki czemu mogła ponownie zaistnieć Maat – mityczna córka Stwórcy, oznaczająca boski ład, porządek, sprawiedliwość i prawdę. W praktyce Era Odrodzenia była rodzajem nadzwyczajnego stanu wyjątkowego czy wojskowej dyktatury, gdy cała nominalna władza została skupiona w rękach jednego człowieka, co miało zapewnić sprawne rządy w okresie odbudowy po zniszczeniach wojennych. Herhor, który pozostawał najwyższym dowódcą wojskowym, otrzymał dodatkowo tytuły wezyra (= zwierzchnika administracji terytorialnej), „szefa spichlerzy” (= zwierzchnika resortu gospodarczego) w całej południowej części kraju, „królewskiego syna z Kusz” (= zwierzchnika terenów położonych na południe od Egiptu, często umownie określanych dziś jako Nubia), a przede wszystkim tytuł arcykapłana Amona – tradycyjnego zwierzchnika całej Tebaidy.

W tym samym czasie także w Dolnym Egipcie wprowadzono Erę Odrodzenia i władza była tam sprawowana przez generała i arcykapłana Nesbanebdżedu (zwykle określanego greckim skrótem jako Smendes). Herhor i Smendes przedstawiali się jednak tylko jako administratorzy „Państwa Amona”, czyli Egiptu składającego się z dwóch części: południowej i północnej, w którym najwyższą władzę pełnił sam bóg Amon. Herhor przedstawiał się oficjalnie jako współwładca (tzw. koregent) Amona i z tego względu przyjął pełną tytulaturę królewską, a jego imię było zapisywane w kartuszu. W trakcie specjalnej ceremonii na samym początku Ery Odrodzenia Amon „przyznał” mu w publicznej wyroczni 20 lat sprawowania władzy, co zapewne miało zapowiadać długość trwania Ery Odrodzenia. Ze źródeł wynika jednak jasno, że Herhor zmarł już w siódmym roku tego okresu.

Okres panowania Herhora (który z racji używania imion królewskich jest przedstawiany często jako uzurpator wciąż wówczas żyjącego króla Ramzesa XI) był dla Teb dobrym czasem odbudowy. Z zachowanych źródeł wiadomo, że odnowie i powiększeniu uległa wówczas wielka świątynia Amona w Karnaku (powstał wtedy tzw. Drugi Pylon tej świątyni), a zdewastowane mumie faraonów były ponownie owijane w bandaże, zaopatrywane w amulety i sukcesywnie uroczyście chowane w swoich grobowcach w Dolinie Królów. Ze sprowadzonego z terenów Libanu drogocennego drewna cedrowego wykonano nową świętą barkę Amona, którą niesiono w czasie szczególnie uroczyście obchodzonego tebańskiego święta Opet w szóstym roku Ery Odrodzenia.

Herhor ze swą niedawno poślubioną nową małżonką Nodżmet (z poprzednich małżeństw miał w tym czasie już 23 dzieci) cieszył się z małego synka Amenemensu („Amon jest w królu”), który jako syn króla miał być następcą tronu. Z moich badań wynika, iż jako 28-letni mężczyzna Amenemensu faktycznie został królem, będąc w Tebach koregentem rezydującego na północy Egiptu w Tanis króla Psusennesa I. Panował tylko cztery lata i zmarł w niejasnych okolicznościach, a jego grobowca, podobnie jak grobowca Herhora, dotychczas nie odnaleziono. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że obaj leżą w jednym grobowcu i uważam, że może nim być stary grobowiec wykonany dla króla Amenhotepa I, do którego od kilku lat próbuje dotrzeć Misja Skalna. Ponieważ poszukiwania te zostały w roku 2000 nagłośnione przez media jako poszukiwania grobu Herhora, nasze Stowarzyszenie Miłośników Egiptu założone wkrótce potem, między innymi w celu wspierania i promowania polskich badań archeologicznych w Egipcie, w tym także badań Misji Skalnej, zostało za zgodą członków–założycieli nazwane „Herhor” i taką samą nazwę posiada biuletyn Stowarzyszenia.

Prof. dr hab. Andrzej Niwiński

Bibliografia
Kees H., Herihor und die Aufrichtung des thebanischen Gottesstaates, Getynga 1936;

Kitchen K., The Third Intermediate Period in Egypt (1100–650 B.C.), Warminster 1986;

Redford D., Herihor, [w:] Lexikon der Ägyptologie, t. II, Wiesbaden 1977, 1129–1133;

Bonheme M.-A., Le Livre des Rois de la Troisieme Période Intermédiaire. I., Kair 1987;

Niwiński A., Bürgerkrieg, militärischer Staatstreich und Ausnahmezustand in Ägypten unter Ramses XI. Ein Versuch neuer Interpretation der alten Quellen [w:] Gegengabe. Festschrift für Emma Brunner-Traut, Tybinga 1992, ss. 235–262;

Ogden G., „Herihor” [w:] The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt, t. II, Oxford 2001, s. 93.