"Śmierć na prędkich skrzydłach dosięgnie każdego..." 

Amerykański autor tej „starożytnej klątwy Tutanchamona”, niechcący powiedział prawdę. Śmierć w Egipcie dotykała tak samo jak w każdym innym miejscu i czasie, demokratycznie i bez wyjątku wszystkich, od faraona-boga do najuboższego wieśniaka. I była to rzeczywiście śmierć na prędkich skrzydłach, skoro średnia długość życia w starożytnym Egipcie wynosiła nieco ponad 40 lat. Ale i tak ta średnia wydaje się zawyżona, choćby z powodu ogromnej śmiertelności dzieci i kobiet w połogu, co jest cechą wszystkich starożytnych społeczeństw. 

Często można usłyszeć opinię, że to dziś jesteśmy słabi i chorowici, bo mamy zatrute powietrze, zatrutą wodę i żywność pełną konserwantów. A tym, którzy takie opinie wyrażają, starożytność wydaje się zaludniona przez samych Conanów Wojowników. Tymczasem średni wzrost wśród mumii królewskich to ok. 160 cm. Królowa Meryet-Amun miała 154,5 cm wzrostu, Tutenchamon - 164 cm, a Ramzes Wielki 173,3 cm; i był to wzrost wyjątkowy. Królewscy teściowie Juja i Czuja mieli odpowiednio 165 cm i 149,6 cm. Dziś zdrowy nastolatek, często przekraczający 180 cm wzrostu, jest czymś normalnym i nikt się nie zastanawia, że jest to wynikiem lepszego odżywiania (witaminy), ochronnych szczepień dzieci a nawet stosowania antybiotyków, dopiero w następnej kolejności czymś, co dziedziczył po rodzicach i dalszych przodkach. A cała ta biologiczna rewolucja zaczęła się stosunkowo niedawno, bo po II wojnie światowej. I choćbyśmy nie wiem jak narzekali dziś na polską służbę zdrowia, to starożytnym Egipcjanom, w większości przypadków, w czasie choroby pozostawało tylko modlić się do bogów. Stąd w starożytnym Egipcie wielka popularność amuletów i zaklęć magicznych [wszystkich zainteresowanych odsyłamy do książki Andrzeja Niwińskiego, Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Egiptu, Świat Książki, Warszawa 2004 - Redakcja]. Oczywiście egipska medycyna potrafiła w wielu przypadkach ulżyć choremu. Stosowano zioła lecznicze; znany był i najprawdopodobniej stosowany mak, jako lek przeciwbólowy. Jest również wiele przykładów prawidłowo złożonych i wyleczonych złamań kończyn. Z terenu Egiptu znamy kilka przykładów wykonania trepanacji czaszki. 

Ten zabieg przeprowadzano z dwóch powodów. Pierwszy, praktyczny – aby usunąć z czaszki fragmenty np. kości lub skrzepy krwi - wynik urazu. Drugi – już bardziej „magiczny” – aby umożliwić wyjście z głowy złemu duchowi. Czyli starając się wyleczyć zaburzenia psychiczne czy bóle głowy lub zaradzić problemom neurologicznym, z podłoża których nie bardzo zdawano sobie sprawę. Egipcjanie wiedzieli że mózg wygląda „jak topiący się metal”, a staroegipskie słowo określające opony mózgu to ntnt. Na końcu tego słowa jest umieszczony ideogram w kształcie skóry zwierzęcej z ogonem. Co dla niemedyków nic oczywiście nie znaczy, natomiast lekarzowi nasunie porównanie z oponami miękkimi mózgu. 

Egipcjanie nie przypisywali mózgowi żadnego znaczenia. Dla nich serce było siedzibą myśli i uczynków. Na sądzie Ozyrysa to serce ważono na wadze w Sali Obu Prawd. I to serce powinno zrównoważyć na szali figurkę Maat, aby zmarły mógł stać się „Usprawiedliwionym głosem” (czyli sprawiedliwym, godnym życia wiecznego w krainie Ozyrysa). A serce to, choćby nie wiem jak czyste dla bogów, często przysparzało swojemu właścicielowi wiele bólu. Choroby układu krążenia były w starożytnym Egipcie takim samym zabójcą, jak są współcześnie. W badaniach mumii stwierdzono wielką ilość przypadków miażdżycy tętnic, za powstawanie której są odpowiedzialne m.in. obfite posiłki, zawierające duże ilości mięsa i tłuszczu. Ach, te słynne egipskie, pieczone kaczki!! To one są odpowiedzialne za udary i zawały serca! Ramzes II miał zmiany miażdżycowe w tętnicy szyjnej, a także zwapniałe tętnice udowe. Mumia kobiety z czasów XXVI Dynastii miała zwapniałą tętnicę piszczelową, strzałkową i łokciową. Zwapniała aortę miał Merenptah. W kolejnym przypadku udało się stwierdzić nadciśnienie tętnicze, a w innym - tętniak rozwarstwiający aorty. Schorzenia układu krążenia dają szereg powikłań od zawału serca czy udaru mózgu począwszy, po nagły zgon wywołany pęknięciem tętniaka.

Innym „cichym zabójcą” był w Egipcie rak. Znaleziono go mnóstwo i to zarówno w formie guzów złośliwych jak i niezłośliwych. Nowotwór jest rodzajem tkanki, która w pewnych warunkach zaczęła się rozrastać, znacznie przekraczając granice potrzebne do jej prawidłowego funkcjonowania. Wzrost nowotworu wywiera szkodliwy wpływ na organizm. Nowotwory złośliwe prowadzą do śmierci w wyniku ogólnego wyniszczenia organizmu. Nowotwór stwierdzono podczas badań czaszki kobiety ok.35-45 letniej. Wiele ubytków struktury kostnej czaszki było wynikiem rozsianej, zaawansowanej choroby nowotworowej.

Mięsak kościopochodny (osteosarcoma) został stwierdzony podczas badań mumii kobiety, zmarłej w wieku 45-49 lat. Mięsak kościopochodny jest najczęstszym nowotworem złośliwym kości. Umiejscawia się najchętniej w okolicach przynasadowych kości długich. Urasta do dużych rozmiarów. Daje przerzuty do narządów miąższowych (płuca, wątroba). Nowotwór pierwotny z 26 przerzutami stwierdzono na kościach czaszki z III-V Dynastii.

Naczyniak (angioma) jest nowotworem niezłośliwym, wywodzącym się z tkanki naczyniowej. Rozpoznanie naczyniak/oponiak postawiono również w przypadku czaszki z Medum, z czasów XX Dynastii. Diagnoza w tym wypadku nie jest jednoznaczna. Przyjmuje się, że był to naczyniak lub torbiel skórzasta. W kolekcji Lowe Museum of Anthropology University of California znajduje się czaszka z cmentarzyska Naga el-Der, datowana na VI-XII Dynastię. Jest to czaszka kobiety około 35-45 letniej. Większa część twarzoczaszki i część podstawy czaszki są zniszczone przez złośliwy guz (nasopharyngeal carcinoma). Badania histopatologiczne wykazały, że nie był to nowotwór pierwotny; nowotworem pierwotnym był nowotwór tkanek.. Mięsak kostninowy (osteogenic carcinoma) niszczący lewą ścianę górnej szczęki i kości jarzmowej znaleziono na czaszce 30-letniego osobnika z Okresu Saickiego w Gizie. Początkowe stadium raka obejmującego lewą część szczęki i część podniebienia, stwierdzono podczas badań czaszki datowanej na III-V Dynastię. Podczas badania dwóch czaszek z I Dynastii i XX Dynastii stwierdzono dwa przypadki oponiaków (meningioma). Dwa przypadki oponiaków stwierdzono również w dwóch czaszkach przechowywanych w Muzeum Anatomii kairskiego Wydziału Medycyny. Oponiaki są najczęściej guzami łagodnymi, związanymi z oponą twardą. Wolno rosnący guz powoduje różne zaburzenia neurologiczne, których objawy zależą od lokalizacji guza. Może wystąpić zmiana osobowości, napady padaczkowe, zaburzenia hormonalne i problemy z widzeniem, do utraty wzroku włącznie, a także niedowłady.

A.B. Granvill podczas badań mumii kobiety prowadzonych w 1825 roku, zanotował „obrzęk jajników”. Jednak podczas badania tej samej mumii, wykonanego w 2000 roku, okazało się, że był to łagodny guz jajników. E.Smith opisał męski szkielet z Nubii, którego kości miednicy były zniszczone przez nowotwór. Był to rak odbytu.

W Egipcie szalała też gruźlica. Gruźlica jest ciężką, wyniszczającą, chorobą zakaźną. Za zachorowanie na nią jest odpowiedzialny prątek gruźlicy (mycobacterium tuberculosis), odkryty i opisany w 1882 roku przez Roberta Kocha. Źródłem zakażenia jest głównie człowiek, choć mogą to być również zwierzęta, np. krowy chore na gruźlicę wymienia. Gruźlica jest chorobą która może dotyczyć prawie każdego narządu, jednak w ok. 90% przypadków atakuje płuca. Przypadki gruźlicy płuc znane są ze starożytnego Egiptu, choć jest ich znacznie mniej, niż w przypadku gruźlicy np. kości. Mumia 6-8 letniej dziewczynki z Drah Abu el-Naga, datowana na 1500-500 pne, ma zrosty opłucnowe, sugerujące chroniczną infekcję opłucnej. Gruźlica kostno-stawowa powstaje wówczas, gdy prątki gruźlicy umiejscawiają się w kościach lub stawach, przeniesione z krwią z ogniska pierwotnego w płucach. Gruźlica kości i stawów jest bardzo dobrze udokumentowana w materiale egipskim. 

Zink przebadawszy 37 próbek pobranych ze szkieletów z Teb (okres 2120-500 pne) oraz 4 próbki z nekropolii w Abydos (3000 pne), w tym również ze szkieletów bez widocznych zmian kostnych, w większości przypadków pozyskał starożytne DNA prątka gruźlicy. A to oznacza, że ludzie ci byli zarażeni gruźlicą. Kiedy w 1891 roku odkryto skrytkę z mumiami kapłanów Amona, w jednym przypadku stwierdzono występowanie garbu. D.E. Derry i E. Smith opisali przypadek z grobu nr 452, w którym pochowano 2 dorosłe osoby i chłopca w wieku 9 lat. Kręgosłup mężczyzny był bardzo silnie wygięty, a u chłopca trzy ostatnie kręgi grzbietowe i 2 wyższe lędźwiowe były tak zniszczone, że tworzyły jedną, bezkształtną masę. Za te wszystkie przypadki odpowiada właśnie zakażenie prątkami gruźlicy.

Prawdziwą plagą egipską były zakażenia pasożytami przewodu pokarmowego. Znane są przypadki mumii w których w zgodnej koegzystencji bytowało kilka rodzajów pasożytów: węgorki, filarie (odpowiedzialne za zachorowanie na słonowaciznę), owsiki i różnego rodzaju tasiemce. Zakażenie tasiemcem bąblowcem stwierdzono podczas badań głowy nr 22940 z kolekcji muzeum w Manchesterze. Larwa bąblowca przedostaje się do różnych narządów (wątroby, płuc, mózgu), gdzie przekształca się w wypełniony płynem bąbel, który powoli rośnie. Może on osiągać objętość nawet kilkunastu litrów. W tym przypadku, umiejscowiony w mózgu, rosnący bąbel naciskałby na kości czaszki, powodując objawy neurologiczne, które można porównać z guzem mózgu. 

Podczas badań mumii młodego tkacza Nachta, stwierdzono w jego mięśniach obecność włośnia krętego, wywołującego chorobę włośnicę. Do zakażenia włośnicą dochodzi w przypadku spożycia zakażonego i źle przyrządzonego mięsa świni. Świnia była hodowana w Egipcie. Świadczą o tym zarówno reliefy jak i obecność świńskich kości na stanowiskach archeologicznych. Lecz w religii egipskiej świnia była zwierzęciem rytualnie nieczystym, kojarzonym z Setem – zabójcą Ozyrysa. Powszechne jest przekonanie egiptologów o istnieniu tabu związanego z jedzeniem wieprzowiny. Być może jedynie samce budziły grozę czy niechęć Egipcjan, skoro niebiańska Nut jest porównywana do świni, ale nie w znaczeniu pejoratywnym. Nut jest niebiańską maciorą, w której ryju znikają gwiazdy, pożerane rano, a rodzone gdy zapadnie noc. Zapewne nigdy nie dowiemy się jak Nacht zaraził się włośnicą, ale ten fakt zmusza do weryfikacji spojrzenia na religię egipską. Może tabu nie było tak powszechne, jak się sądzi. Lub może w pewnych okresach dopuszczano spożywanie wieprzowiny?

Egipt jest „darem Nilu”. Ale ten dar jest również jego „koniem trojańskim”. Obecność dużej rzeki w połączeniu z ciepłym klimatem i siecią kanałów wypełnionych stojącą wodą były doskonałą wylęgarnią komarów i idealnym środowiskiem rozwoju mikroorganizmów. Badania mumii wykazały mnóstwo przypadków malarii, którą przenoszą właśnie komary. Kontakt z ciepłą, stojącą wodą w kanałach irygacyjnych owocował też zakażeniem bilharcją. 

Halina Przychodzeń